We zijn in Nederland inmiddels bang voor alles en nog wat. We zijn bang voor het verlies van identiteit, door grote bedrijfsovernames zoals onlangs die van de ABN AMRO maar ook door islamisering van de samenleving. We zijn ook banger op straat dan pakweg vijftig jaar geleden en dat terwijl de misdaadcijfers al jaren dalen. Een deel van het antwoord op de vraag waar die angst vandaan komt moet ongetwijfeld gezocht worden in onze obsessie met veiligheid en het belang daarvan dat door gezagdragers en media wordt benadrukt. Onlangs nog sprak korpschef van Amsterdam/Amstelland, Bernard Welten, over Parijse toestanden toen hij verwees naar een groep ontspoorde Marokkaanse kinderen in Slotervaart. Hij wilde hiermee laten zien dat hij het probleem serieus neemt en er hard aan werkt om 'het gespuis dat uit de riolen omhoog komt'aan te pakken. Toch werken zulke uitspraken averechts want het gebruik van een hyperbool als 'Parijse toestanden' roept direct allerlei tv beelden op van een heuse veldslag en kan het slechtste geval angst of nog meer agressiviteit opwekken.
We bekijken en beoordelen de werkelijkheid in toenemende maten aan de hand van beelden die we rechtstreeks onze huiskamers binnen gesluisd krijgen via de televisie en internet. Die beelden gaan nauwelijks nog de confrontatie aan met de werkelijkheid op straat. Door middel van allerhande communicatie middelen en het veelvuldig gebruik van de auto hoeven we allen diegene te ontmoeten die we willen ontmoeten, we zijn steets beter in staat om selectief of a la cart, gebruik te maken van de ruimte. Het is alsof moderne individuen allemaal hun eigen passages of tunnels door de ruimte en tijd hebben. De openbare ruimte is verschrompeld tot een winkelgebied waar 'de ander'nauwelijks nog tegenkomen en zo blijven het (media) beeld overeind. Hoe meer we ons in de rustige buitenwijken achter onze tv verschansen hoe banger we worden. We leven in een angstcultuur waarin de angsthaas God is. De angsthaas is een cyborg, Zijn lijf is nog duidelijk herkenbaar als dat van een haas, maar op de plek van zijn hoofd zit een camera. Hierdoor bekijkt hij de wereld altijd met een zeker wantrouwen. Iedereen die hij ziet vormt een potentieel gevaar, totdat het tegendeel bewezen is. Er zijn alleen nog maar beelden en een lijf om daarop te reageren er zijn geen hersenen meer die de beelden interpreteren.
De angsthaas is bij
uitstek een icoon van deze tijd. De Amerikaanse filosoof Donna
Haraway
wees in een ander verband op het feit dat de westerse mens zo
verstrengeld is geraakt met de technologie die zij gebruikt dat we in
feite allemaal cyborgs
zijn geworden.
Hiermee plaatst zij een
figuur uit de science fiction regelrecht in de maatschappelijke
realiteit.
Terwijl Harawyas cyborg manifesto
uit 1985, nog een posirief betoog was waarin de cyborg de tussen
man en vrouw symboliseerde, is deze inmiddels door geëvolueerd tot
de angsthaas. Een figuur dat niet langer
instaat is op zijn eigen observaties af te gaan en zich het liefst
(gedeeltelijk) wil terugtrekken uit de maatschappij.
De angsthaas woont in Arcadia,
een fantasiewereld die zoals dat in de oudheid al werd omschreven ver
weg van de corrupte stedelijke samenleving. In Arcadia staad
de pure waarden centraal; liefde voor de natuur, ongekunstelde
schoonheid en muziek. Omschrijvingen van Arcadia in de oudheid vertonen
een verrassende overeenkomst met wervingsteksten voor buitenwijken zoals die eind
negentiende eeuw in Engeland verschenen. De buitenwijk was ook een plek
waar men kon ontvluchten aan de corrupte stadscultuur en werd met name
door protestantse dominees gezien als een plaats waar nog geen zonde en
verderf heerste. "Arcadisch" betekent in deze context dan ook:
liefelijk, onbedorven, naïef. Maar tegelijkertijd is het een
ontkenning van de maatschappelijke werkelijkheid. Sinds films als Blue
Velvet, Happiness, en American Besuty weten we dat het wel mmevalt met
die arcadische toestanden van de dorpse duitenwijken,
In de oudheid was Arcadia nog het plezieroord van de dierlijke God Pan (half bok half man). Hij was de God van de schrik of de paniek en hield van practical jokes. Zo joeg hij herders de stuipen op het lijf door stenen van een berg te rollen. Nu heeft de angsthaas zijn plek over genomen, een volstrekt humorloos wezentje dat overal gevaar ziet en niet kan lachen om practical jokes. Elke rollende steen wordt geïnterpreteerd als een terroristische aanslag. Arcadia heeft echter ook een keerzijde en dat is precies de kant die we niet willen kennen. We willen wel goedkope welvaartsproducten maar geen immigranten die toch deel uitmaken van het zelfde proces van globalisering. We willen het liefste een selectieve vorm van globalisering. Wel export van democratie maar geen import van terrorisme. Arcadia is letterlijk a state of denial. Een toestand van ontkenning. We wonen in leuke oude huisjes en boerderettes en hebben lieve buren maar stiekem gaan we wel met de auto naar de megamall om inkopen te doen, of maken sex dates via internet in een van der Valk hotel. Terwijl Arcadia vroeger nog een tamelijk fluïde wereld was en vaak vervloog met de laatste tonen uit de panfluit, zijn de muren rond dat paradijs steeds hoger geworden en begint Arcadia nu te lijken op een gate community. Hier dringt de werkelijkheid nog maar moeilijk door. In het land van de angsthazen begint de politiek steeds meer te lijken op de AEX index en het fonds voor veiligheid, identiteit en xenofobie zit sterk in de lift. De angsthaas gaat niet langer bij zichzelf te rade maar vindt het prettig om achter mensen aan te lopen die grote vergezichten kunnen schetsen, vergezichten van Arcasia, zoals Rita Verdonk en Geert Wilders dat zo goed kunnen.
Maar wat betekend het pricies als we in Nederland zeggen bang te zijn voor het verlies van onze indentiteit? Wat houdt die precies in? Waar wordt onze cultuur het sterkste door gekenmerkt en waarom voelen we ons daarin bedreigd? Wordt de Nederlander cultuur niet in grote mate bepaald door het mondiale consumentisme? Ik denk het wel. We eisen honderd procent veiligheid op straat omdat we niet gehinderd willen worden bij het 'shoppen'.
© 2008 Bram Esser.